OWEN ROBERTs (Brysiog Machno)

 OWEN ROBERTs ('BRYSIOG MACHNO')

 

Hap a damwain oedd canfod bod y gŵr bonhenddig a adnabwyd fel 'Brysiog Machno' yn ail hen ewythr imi. Ganwyd Owen Roberts tua 1808, yn fferm y Dugoed, ym Mhenmachno. Yn ôl E.O. Roberts, o Jackson, Ohio yn ei golofn wythnosol yn Y Drych,  'Rhai o hen gymeriadau hynod Penmachno' , 'Yr ydoedd Brysiog Machno yn un o'r cymeriadau mwyaf dyddorol a fagwyd yn mro Machno yn ystod y ganrif ddiweddaf'. Cyhoeddwyd yr erthygl ar y 'ddydd Iau, Hydref 1, 1914' yn 'Utica, New York'. 

 

            'Dyn tal, ffraeth a doniol iawn ydoedd 'Brysiog', ac yn meddu ar gof annghyffredin o afaelgar', medde Roberts amdano. Ar un cyfnod yn ei oes, ymhyfrydai Brysiog '...mewn ailadrodd pregethau yr hen enwogion gynt, megys John Elias, Christmas Evans, Williams o'r Wern, ac Owen Thomas etc'. Dyna sicrwydd hefyd, os buodd erioed, mai Methodist rhonc oedd Owen!

 

            Yn ôl yr erthygl, bu'n ffermio am ran o'i oes yn hen gartref ei febyd sef y Dugoed, un o ffermydd mwya'r ardal yn y cyfnod yma, ac fel 'William y Dugoed' yr adnabyddid ei unig fab, y pregethwr Methodist enwog, y Parch William (Roberts) Jones, Port Dinowrig, neu'r Felinheli erbyn hyn. 

Y Dugoed, Penmachno

 

            Yn yr 'Hen Dolldy' ym mhen isaf plwyf Penmachno y treuliodd Brysiog ei flynyddoedd olaf, ac yr oedd yn siaradwr rhugl yn y Gymraeg a'r Saesneg ac yn mwynhau dangos yr ardal i'r ymwelwyr yn yr haf. Roedd hefyd yn fardd gwlad, ac un o'i gerddi gorau yn ôl yr awdur oedd ei 'Folawd ar agoriad Pont Gethin''.

[Cyfansoddodd y gerdd uchod yn Awst 1878, gogyfer a'r dydd fythgofiadwy hwnnw i blant Penmachno a'r cymydogaethau cylchynol, sef dydd agoriad 'Pont Gethin']

Pont Gethin - llun John Thomas

            Roedd o hefyd yn gymeriad ofnus iawn, ac adroddir un hanes amdano yn cael pàs ar geffyl a throl gan 'gwestywr o Fachno' oedd yn anfon mochyn wedi'i ladd i'w brynwr un bore. Roedd y corff wedi' lapio mewn cynfas wen. Wedi holi'n gyfeillgar be oedd yn 'yr amdo' ar gefn y drol, cafodd yr ateb canlynol gan y tafarnwr ffraeth - "O! corff rhyw hen greadur fu farw neithiwr yn yr iard acw!' Dychrynodd Brysiog yn arw ac aeth i lawr o'i drol 'yn fwy brysiog nag arfer'!, yn ôl Roberts, yn ei erthygl. Mae'n adrodd hanes arall am sialens a osodwyd gerbron Brysiog Machno o flaen siop Robert Thomas, yn y plwyf. Gofynodd un o'r criw oedd wedi ymgynull iddo gyfieithu'r arwydd uwchben y siop - 'Grocer Robert Thomas Draper'. 'Ar ôl gwlychu ei wefusau a'i dafod, a thynu ei law dros ei enau, torsythodd a dywedodd - 'Dyma fo, hogia - Croger Robert Thomas, Drapia!'. 

            Rhieni Owen Roberts oedd Richard Roberts (1768-1847) (fy nhrydedd hen daid) a Catherine Griffith Prichard (1771-1839). Roedd Richard Roberts y Dugoed yn '...hen borthmon gwartheg adnabyddus iawn yn y cylchoedd hynny, yn y chwarter cyntaf o'r ganrif ddiwethaf. (1800-1825)' yn ôl O E Roberts, yn Y Drych. Ganwyd i Richard a Catherine o leiaf wyth o blant yn y Dugoed, gan gynnwys y canlynol :

            i)          Mary Roberts (1795-?)
            ii)         Catherine Roberts (1797-1874)
            iii)        Henry (Harri) Prichard Roberts (Erw Clochydd) (1802-1856)
            iv)        Richard Roberts (Penybryn / Tŷ Nant) (1805-1887)
            v)         Owen Roberts (Brysiog Madog) (1808-1895)
            vi)        William Roberts (1810 -?)
            vii)       David (Dafydd) Roberts (Cae Heilyn) (1813-1878) 
            viii)      Robert Roberts (1816-?)

            Mae 'Brysiog Machno' yn adrodd sawl hanes difyr am ei frodyr yn ei gyfrol 'Chwedleuon Machno' a gyhoeddwyd ym 1888. Mae'n agor y gyfrol gydag hanes agor Chwarel Rhiw Bach yng Nghwm Penmachno, ac yna'n sôn am ei brofiad ef ei hun o weithio yno :

 'Oddeutu tri ugain a deg o flynyddoedd yn ôl (tua 1818), byddai Owen Roberts  (Brysiog Machno) yn arfer myned i Rhiw Bach i lenwi cerig gyda'i frawd Harri Roberts, a'r pryd hyny yr oedd y personau canlynol yn   gweithio yn Rhiw Bach : - Robert Williams (tad William Roberts, Bryn Eidal); Owen Thomas, Fuches Wen, Ffestiniog; Robert Edwards, Carrog; hefyd William Davies a David Davies, y rhai oeddynt ddau fab i'r  Goruchwyliwr, (Roderick Davies), ynghyd ag ychydig eraill'.

            Mae Brysiog hefyd yn nodi ei fod ymysg y rhai cyntaf i fynd â'r llwythi  o'r chwarel, ar hyd y ffordd i Ffestiniog trwy Fwlch Carreg y Fran. I Drwyn y Garnedd oedd y bwriad, a cawsant eu croesawu ar y mwyaf gan bobl Ffestiniog.

                Priododd Owen â Sarah Jones (1813-1889), merch leol o Benmachno, ym Mhenmachno ar y 27 ain o Fehefin 1835, cyn setlo yn gyntaf yn y Felin, ac yna symud i'r Dugoed. Ganwyd eu mab y Parchedig William (Roberts) Jones ym 1837 a'u merch Catherine (Roberts) Jones ym 1840.